Alban Gorishti
Nga xhamat e një xhamie të vjetër: kur kombi, feja dhe karakteri humbin qendrën
Ka qytete që nuk të lënë kurrë të kthehesh thjesht si vizitor. Të presin si gjykatës të heshtur të kujtesës sate. Rrugët e tyre nuk janë vetëm kalime gjeografike, por korridore ndërgjegjeje, ku njeriu përballet jo vetëm me të shkuarën e vendit, por me të vërtetat e pambyllura të vetes. Ka vende ku flamujt, gurët, kodrat, deti dhe ndërtesat e vjetra nuk të kujtojnë thjesht histori, por dështime, mundësi të humbura, karaktere të thyera dhe ideale të shpërdoruara.
Kur sheh festimet kombëtare nga xhamat e një xhamie të vjetër, të duket sikur po vështron dy kohë njëherësh, njërën që kërkoi të ndërtonte një atdhe, dhe tjetrën që ende nuk po arrin të ndërtojë njeriun e denjë për ta mbajtur atë. Në këtë kontrast, pyetja nuk është vetëm se çfarë kemi humbur si shoqëri, por se çfarë lloj shpirti kemi prodhuar ndërkohë.
Misioni Apollo 8 ishte i pari që pa tokën nga largësia kozmike. Astronautët e tij lexuan në kthim vargjet e para të Zanafillës, sikur njeriu modern, edhe në kulmin e ambicies së vet teknologjike, të mos mund ta shmangte plotësisht pyetjen për kuptimin. Megjithatë, vetë projekti hapësinor modern nuk u ndërtua për të gjetur Zotin, as për të shëruar njeriun nga krizat e tij të brendshme, por për të shtyrë kufijtë e dominimit, të eksplorimit dhe të prestigjit civilizues. Këtu qëndron një dallim vendimtar mes vizionit fetar dhe projektit modern. Feja, sidomos Islami, nuk e trajton horizontin si territor për ta pushtuar, por si shenjë për ta kuptuar. Ajo nuk e quan sukses depërtimin në të panjohurën nëse njeriu mbetet i huaj për veten. Nuk e quan qytetërim shtimin e mjeteve, nëse njëkohësisht varfërohet karakteri.
Në këtë kuptim, problemet më të mëdha të një shoqërie nuk maten nga sa lart ngrihen ndërtesat, as nga sa larg arrijnë udhëtimet, por nga ajo nëse njeriu po bëhet më i vërtetë, më i drejtë, më i aftë për të mbajtur amanet. Dhe pikërisht këtu nis drama e shumë vendeve tona, kemi trashëguar simbole të mëdha, por kemi prodhuar karaktere të vogla, kemi ruajtur monumente, por kemi humbur qendrën e kuptimit.
Një qytet bregdetar i jugut, me barrë të rëndë historike dhe me një rol të pazëvendësueshëm në kujtesën kombëtare, është ndër shembujt më të dhimbshëm të kësaj përçarjeje të brendshme. Duke hyrë në të nga ana veriore, të duket sikur historia ende rri e varur mbi kodra, male dhe gjurmë rrugësh të vjetra. Dikur, qendra e tij nuk ishte vetëm administrative apo tregtare, ajo ishte morale, shpirtërore dhe simbolike. Një xhami e vjetër, e ngritur me gurë të rëndë dhe e lidhur me plumb të shkrirë, nuk ishte thjesht vend adhurimi, por boshti rreth të cilit mund të mblidheshin bejlerë dhe çirakë, të ditur dhe të thjeshtë, çështja fetare dhe ajo kombëtare, e përditshmja dhe historikja.
Aty qëndron një metaforë që sot duket e humbur: gurët e rëndë nuk mbaheshin bashkë vetëm nga pesha e tyre, por nga lënda që i lidhte. Njësoj edhe kombi. Ai nuk mbahet nga afërsia fizike, nga gjuha formale apo nga rituali publik, por nga një substancë e brendshme që i jep kohezion. Në një kohë të caktuar, ajo substancë ishte feja e kuptuar si amanet, si disiplinë e ndërgjegjes dhe si themel karakteri. Jo feja si slogan, si uniformë, si mjet për t’u ngjitur, si strehë sektare, apo si instrument i interesit.
Në historinë e atij qyteti, ka figura që e kuptuan se uniteti nuk ndërtohet duke mohuar dallimet, por duke i lidhur ato me një synim më të lartë. Një burrë shteti që hyri aty si triumfator dhe doli si i braktisur, për t’u rikthyer vetëm i mbyllur në arkivol, e kishte kuptuar besoj diçka që sot duket e rrallë, se kombi nuk formohet vetëm nga programet, por nga aftësia për të qetësuar armiqësitë, për të ulur egot, për të duruar provincializmin, padijen dhe ndërhyrjet e atyre që duan të këshillojnë çështje madhore pa pasur peshën mendore për to. Kjo është burrëri politike në kuptimin më të lartë, jo zhurmë, por qëndrueshmëri, jo nervozizëm, por disiplinë e misionit.
Ndërsa sot, një pjesë e krizës sonë rrjedh pikërisht nga mungesa e kësaj burrërie. Antivlera shpesh merret për vlerë, skuthllëku për zgjuarsi, intriga për mençuri, oportunizmi për fleksibilitet, servilizmi për urtësi, dhe paqëndrueshmëria për “kuptim të realitetit”. Në një ambient të tillë, njeriu i drejtë shihet si i papërshtatshëm, njeriu me integritet si i vështirë, ndërsa ai që di të lundrojë në ujërat e mjegullta të interesit etiketohet si “i zoti”. Kjo është shenjë e rrezikshme jo vetëm e krizës morale, por edhe e sëmundjes sociologjike të një shoqërie që ka filluar të admirojë pikërisht tiparet që e shkatërrojnë.
Profeti (alejhi selam) ka paralajmëruar se kohët do të maksimizojnë të keqen, apatiken, negativen. Ky hadith nuk duhet lexuar si fatalizëm, por si diagnozë e uljes graduale të standardeve. Përkeqësimi nuk fillon domosdoshmërisht nga ngjarjet e mëdha, por nga përmbysja e matësve, kur nderi bëhet naivitet, kur drejtësia bëhet budallallëk, kur e vërteta bëhet barrë, dhe kur feja vetë fillon të përdoret jo si shërim i shpirtit, por si kapital simbolik për njerëz pa taban.
Një nga tragjeditë më të mëdha të shekullit të kaluar në Shqipëri ishte jo vetëm shkatërrimi i institucioneve fetare, por shkatërrimi i vazhdimësisë së karakterit. Komunizmi nuk luftoi vetëm xhaminë, kishën, medresenë apo fenë si doktrinë, ai luftoi kujtesën, edukatën, hijen e burrit, autoritetin moral, hierarkinë e dijes dhe format organike të transmetimit të qytetarisë. Në shumë vende, fshati kishte ruajtur jo vetëm zakone, por një lloj qytetarie të shpërndarë, oda, respekti, fjala, pesha e burrit, lidhja me nderin dhe me emrin. Kur kjo u shkatërrua, nuk fitoi qyteti, përkundrazi, qyteti trashëgoi një ruralitet të zhveshur nga virtytet e tij, të bashkuar me brutalitetin e njeriut ideologjik dhe me urrejtjen komuniste ndaj çdo lloj ekselence.
Kjo është arsyeja pse problemi i shumë komuniteteve tona nuk është thjesht mungesa e doktrinës së saktë, por mungesa e karakterit të aftë për ta mbajtur atë. Doktrina në duar të gabuara nuk ndërton as fe, as komb ndërton vetëm forma të zbrazëta, ndërtime kartoni, grupime të ngurta, njerëz që flasin shumë për parime, por nuk mbajnë dot peshën morale të tyre. Kështu, religjioni mund të mbetet në sipërfaqe, por humbet aftësinë e tij formuese. Ai nuk prodhon më qartësi, por zhurmë, nuk prodhon më drejtësi, por etiketime, nuk prodhon më mision, por kamp.
Kjo shfaqet veçanërisht në jetën fetare të disa vendeve ku, pas viteve ’90, ringjallja fetare ndodhi në një terren të dobësuar nga varfëria arsimore, mungesa e elitës së formuar dhe nga hyrja e interesave, egove dhe kompleksit të inferioritetit në vetë zemrën e davetit. Atje ku duhej të ndërtohej kuptim, u ngrit shpesh formalizëm. Atje ku duhej të kultivohej urtësi, u përhap ngurtësi. Atje ku duhej të prodhohej shërim shpirtëror, u futën sëmundje të reja, sektarizëm, ndarje, oportunizëm fetar, klientelizëm, përqafim i autoritetit të jashtëm pa tretje të realitetit vendor, frikë nga mendimi i lirë, si dhe një lloj adhurimi i heshtur ndaj figurës, grupit, linjës apo sponsorit.
Një nga simptomat më të forta të kësaj krize është inkongruenca. Flet për butësi, por vepron me ashpërsi. Flet për xhemat, por ushqen përçarje. Flet për të vërtetën, por përdor ironi, dykuptimësi, heshtje selektive dhe standarde të dyfishta. Flet për menhexh, por e redukton atë në bindje ndaj njerëzve. Flet për ndjekjen e argumentit, por e trajton argumentin si pronë private. Flet për të kuptuarit e realitetit, por ndryshon fetva e qëndrime pa transparencë, pa sqarim, pa vetëllogari. Flet për hallallin e tregtisë, por mbyll sytë para shfrytëzimit dhe babëzisë. Flet për protestën si fitne, ndërsa normalizon apatinë si urtësi. Flet për ruajtjen e xhematit, por nuk ruan gjuhën, tonin dhe veprimet që e copëtojnë atë.
Kjo është arsyeja pse një pjesë e mirë e njerëzve me integritet janë larguar nga qendrat fetare, jo sepse e kanë humbur nevojën për fe, por sepse nuk e gjejnë dot më aty frymën që i jep feja njeriut, qartësi, drejtësi, përgjegjësi, sinqeritet, hierarki të dijes dhe madhështi misioni. Në vend të këtyre, gjejnë shpesh një atmosferë ku mediokriteti bërtet, oportunizmi organizon, dhe intelekti ose heshtet, ose largohet, ose shpifet ndaj tij derisa të bëhet i padurueshëm.
Në planin sociologjik, kjo prodhon dy pasoja shkatërruese. E para është boshatisja e qendrës, institucionet humbin peshë simbolike dhe shndërrohen në hapësira ku hyn rutinë, por jo jetë. E dyta është zhvendosja e gravitetit shpirtëror drejt periferive të tjera, disa e kërkojnë kuptimin në emigrim, disa në vetmi, disa në konsum, disa në politikë, disa në bregdetin si arratisje, disa në cinizëm. Kështu, jo vetëm qyteti humbet qendrën e tij të vjetër, por edhe shpirti humbet qendrën e vet.
Në planin filozofik, kemi të bëjmë me një krizë të raportit mes formës dhe thelbit. Një shoqëri mund të ruajë simbolet, por të humbasë kuptimin e tyre, mund të festojë historinë, por të mos prodhojë më njerëz të lartësisë së saj, mund të flasë për kombin dhe fenë, por në thelb t’i përdorë të dyja si monedha në tregun e vogël të interesit personal. Në atë moment, edhe patriotizmi bëhet retorikë, edhe religjioni bëhet profesion, edhe institucionet bëhen strehë e atyre që nuk duan të mbajnë barrë, por të korrin autoritet.
Në planin fetar, kjo lidhet drejtpërdrejt me prishjen e amanetit. Kiameti në traditën islame nuk është vetëm tronditje kozmike, ai fillon me tronditjen morale, me vendosjen e gjërave në duar të papërshtatshme, me ngjitjen e atyre që nuk kanë peshë, me heshtjen e të denjëve dhe me normalizimin e atyre që nuk do të duhej të përfaqësonin asgjë. Kur feja fillon të prodhojë jo njerëz të matur, por zhurmues, jo të sinqertë, por kalkulues, jo shërbëtorë të amanetit, por shfrytëzues të tij, atëherë jemi përballë një gjendjeje që është më shumë se krizë organizative, është prishje e rendit moral.
Dhe këtu duhet thënë diçka e pakëndshme, por e vërtetë, problemi ynë nuk është kryesisht mungesa e resurseve, as mungesa e teksteve, as mungesa e historisë, madje as mungesa e simboleve. Problemi është se shumë shpesh nuk ka njeri të duhur për t’i mbajtur ato. Nuk është problemi i tokës, por i bujkut, nuk është problemi i doktrinës, por i karakterit, nuk është problemi i fesë, por i atyre që e kanë kthyer në një mjet pa kaluar vetë nëpër pastrimin që ajo kërkon.
Një komb nuk rrënohet vetëm kur sulmohet nga jashtë, por kur humbet aftësinë për të njohur të mirën brenda vetes. Një bashkësi fetare nuk dështon vetëm kur persekutohet, por kur nuk prodhon më mendim, empati, vetëkorrigjim dhe ndikim shoqëror. Një qytet nuk bie vetëm kur varfërohet ekonomikisht, por kur boshatiset nga njerëzit me peshë dhe mbushet me ata që nuk dinë të mbajnë as veten, jo më një amanet historik.
Megjithatë, shpresa nuk shuhet përderisa diagnoza mbetet e ndershme. As feja, as kombi, as historia nuk kanë nevojë për nostalgji të rreme, por për rikthim te qendra, te kuptimi, te karakteri, tek amaneti, te dija me përulësi, te burrëria që duron dhe ndërton, tek e vërteta që mat burrat sipas saj dhe jo e kundërta. Çdo rindërtim i vërtetë duhet të nisë aty ku janë prishur themelet, në edukimin e shpirtit, në rivendosjen e hierarkisë së dijes, në refuzimin e mediokritetit arrogant, në dhënien e vendit të duhur njerëzve të duhur dhe në shërimin e raportit mes fesë dhe jetës publike.
Ndryshe, do të vazhdojmë të festojmë përvjetorë me flamuj mbi rrugë dhe boshllëk nën lëkurë, do të vazhdojmë të kemi monumente pa frymë, xhami pa qendër, institucione pa autoritet dhe ligjërime pa jetë. Dhe atëherë, ajo që humbet nuk është vetëm një qytet, as vetëm një bashkësi fetare, por vetë aftësia jonë për të qenë të denjë për historinë që pretendojmë se nderojmë.
