Me Emrin e Allahut, Gjithëmëshiruesit, të Mëshirshmit!
Lidhja e Hoxhallarëve të Shqipërisë
Deklaratë mbi trajtimet hormonale dhe ndërhyrjet gjinore te fëmijët dhe të rinjtë
Jetojmë në një kohë kur mbi fëmijët dhe të rinjtë ushtrohet një presion gjithnjë e më i madh ideologjik, kulturor dhe institucional për ta parë gjininë si diçka të shkëputur nga trupi, nga seksi biologjik dhe nga krijimi natyror i njeriut, ndaj ne e shohim të domosdoshme të shprehim një qëndrim të qartë moral, fetar dhe njerëzor.
Islami e sheh njeriun si krijesë të nderuar të Zotit. Trupi nuk është një objekt i rastësishëm që mund të trajtohet sipas çdo dëshire të momentit, por amanet nga Krijuesi. Të qenit burrë dhe grua nuk janë thjesht role shoqërore të prodhuara nga kultura, por pjesë e rendit të krijimit. Seksi biologjik, trupi, zhvillimi hormonal, funksioni riprodhues dhe identiteti gjinor nuk mund të shkëputen arbitrarisht nga njëri-tjetri pa cenuar vetë kuptimin natyror të njeriut.
Kurani na paralajmëron se ndër planet e shejtanit është shtrembërimi i njeriut dhe nxitja drejt ndryshimit të krijimit të Zotit: “Do t’i urdhëroj ata, dhe ata do ta ndryshojnë krijimin e Allahut.” (Kurani 4: 119) Ky paralajmërim nuk është një frazë abstrakte, por një kriter moral për çdo kohë: kur njeriu, nën ndikimin e dëshirave, ideologjive apo presioneve shoqërore, kërkon ta zhbëjë natyrën që Zoti i ka dhënë, ai del nga kufijtë e urtësisë, të masës dhe të përulësisë para Krijuesit.
Në këtë kuptim, trajtimet hormonale, bllokuesit e pubertetit dhe ndërhyrjet që synojnë ta ndryshojnë drejtimin natyror të zhvillimit seksual të fëmijëve nuk mund të shihen si çështje të thjeshta teknike apo si “zgjedhje personale” të një moshe ende të papjekur. Fëmijëria dhe adoleshenca janë periudha formimi, pasigurie, ndikueshmërie dhe zhvillimi të thellë fizik, mendor dhe shpirtëror. T’i vendosësh fëmijët përballë vendimeve që mund të prekin trupin, fertilitetin, kockat, hormonet, zhvillimin seksual dhe identitetin e tyre të ardhshëm është përgjegjësi shumë e rëndë.
Studimet e fundit tregojnë se këto trajtime nuk janë pa pasoja dhe se evidenca mbi sigurinë dhe dobinë e tyre afatgjatë është e dobët. Kjo e bën edhe më të rëndë faktin që ato po paraqiten shpesh si zgjidhje e shpejtë për vuajtje të thella psikologjike, shoqërore apo familjare. Fëmija që vuan nuk duhet të shtyhet drejt ndryshimit të trupit, por duhet të dëgjohet, të mbështetet, të mbrohet dhe të trajtohet me kujdes të plotë duke parë gjithë gjendjen e tij: familjen, shëndetin mendor, traumën, ankthin, depresionin, autizmin, ndikimin e rrjeteve sociale, presionin e bashkëmoshatarëve dhe krizën e identitetit që mund të jetë e përkohshme.
Teoritë gjinore bashkëkohore, që e ndajnë gjininë nga seksi dhe e paraqesin trupin si diçka dytësore ndaj ndjesisë subjektive, nuk janë thjesht përfundime neutrale shkencore. Ato janë të ndikuara nga filozofi dhe ideologji moderne që nuk përputhen me kuptimin e natyrshëm e tradicional mbi njeriun, as me rendin natyror të krijimit. Sipas Islamit, njeriu nuk e shpik vetveten nga e para; ai e njeh veten brenda krijimit të Zotit, brenda trupit që i është dhënë dhe brenda përgjegjësisë morale që ka për ta ruajtur këtë amanet.
Kjo nuk do të thotë se ne mohojmë rastet e rralla mjekësore kur një fëmijë lind me çrregullime ose anomali të zhvillimit seksual. Rastet e lindura me paqartësi gjenetike, apo anatomike janë situata të veçanta mjekësore dhe duhet të trajtohen me kujdes, me ekspertizë të specializuar dhe me ndjeshmëri të lartë etike. Këto raste nuk mund të përdoren si justifikim për të relativizuar natyrën e qartë mashkullore dhe femërore të shumicës dërrmuese të njerëzve. Përjashtimi mjekësor nuk e rrëzon rregullin natyror; përkundrazi, ai tregon nevojën për trajtim të veçantë aty ku ekziston një problem i lindur real.
Prandaj, dallimi duhet të jetë i qartë: tjetër gjë është trajtimi mjekësor i një anomalie të lindur, dhe tjetër gjë është ndryshimi hormonal apo trupor i një fëmije fizikisht të shëndetshëm për shkak të një ndjesie, krize apo identifikimi subjektiv që mund të ndryshojë me kohën. Islami e pranon mjekimin kur ai synon shërimin, korrigjimin e dëmit dhe ruajtjen e jetës; por nuk e pranon ndërhyrjen që e kthen trupin në objekt eksperimentimi ideologjik dhe e shtyn njeriun të largohet nga krijimi i Zotit.
Ne bëjmë thirrje që fëmijët dhe të rinjtë të mbrohen nga vendime të parakohshme dhe të pakthyeshme. Ata kanë nevojë për familje të forta, për këshillim të mençur, për kujdes shpirtëror, për mbështetje psikologjike dhe për një shoqëri që nuk ua kthen pasigurinë në identitet të përhershëm dhe vuajtjen në arsye për ndërhyrje trupore.
Dinjiteti i njeriut nuk mbrohet duke ia mohuar natyrën, por duke e ndihmuar ta kuptojë atë, ta pranojë dhe ta jetojë me paqe. Liria nuk është të shkëputesh nga krijimi i Zotit, por të jetosh në harmoni me të. Trupi nuk është armik i shpirtit; ai është pjesë e amanetit hyjnor.
Për këtë arsye, ne e kundërshtojmë normalizimin e bllokuesve të pubertetit, trajtimeve hormonale dhe ndërhyrjeve të tjera të ngjashme te fëmijët dhe të rinjtë, përveç rasteve të veçanta mjekësore të lindura që kërkojnë trajtim të specializuar. Çdo politikë publike në këtë fushë duhet të niset nga mbrojtja e fëmijës, nga kujdesi ndaj shëndetit të tij fizik e mendor, nga respekti për krijimin e Zotit dhe nga refuzimi i çdo ideologjie që e sheh njeriun si qenie të shkëputur nga natyra me të cilën Allahu e ka krijuar.
Allahu thotë: “Drejtoje fytyrën tënde kah feja e pastër, natyra e Allahut sipas së cilës Ai i ka krijuar njerëzit. Nuk ka ndryshim në krijimin e Allahut. Kjo është feja e drejtë, por shumica e njerëzve nuk e dinë.” (Kurani 30: 30)
Shtojcë mjekësore mbështetëse
Kjo shtojcë synon të përmbledhë disa nga të dhënat kryesore mjekësore dhe shkencore që lidhen me ndërhyrjet hormonale dhe trajtimet e ashtuquajtura “gjinore” te fëmijët dhe adoleshentët. Ajo nuk trajton raste individuale klinike dhe nuk zëvendëson vlerësimin e mjekëve specialistë, por shërben si mbështetje faktike për shqetësimin etik, shëndetësor dhe shoqëror lidhur me normalizimin e këtyre ndërhyrjeve te të miturit.
Një nga dokumentet më të rëndësishme bashkëkohore në këtë fushë është Rishikimi Cass (The Cass Review), raport i pavarur i porositur nga NHS England dhe i botuar në vitin 2024. Ky raport arrin në përfundimin se baza e evidencës për përdorimin e bllokuesve të pubertetit dhe hormoneve maskulinizuese/feminizuese te fëmijët dhe adoleshentët është e dobët, se mungojnë të dhëna të forta për rezultatet afatgjata, dhe se fëmijët me shqetësim të lidhur me gjininë duhet të trajtohen me kujdes të plotë, holistik dhe të bazuar në prova, jo të shtyhen automatikisht drejt rrugës mjekësore [1].
Për bllokuesit e pubertetit, rishikimet sistematike të kryera në kuadër të Rishikimit Cass tregojnë se cilësia e studimeve ekzistuese është e ulët dhe se nuk mund të nxirren përfundime të sigurta për dobitë afatgjata të këtyre barnave. Bllokuesit e pubertetit e kryejnë efektin e tyre biologjik, pra ndalin ose shtyjnë zhvillimin pubertal, por kjo nuk do të thotë se janë provuar si trajtim i sigurt dhe efektiv për vuajtjen psikologjike ose disforinë gjinore te të miturit. Evidenca për përmirësimin e shëndetit mendor është e kufizuar dhe e pasigurt, ndërsa nuk ka të dhëna të mjaftueshme për ndikimin afatgjatë në zhvillimin kognitiv, fertilitetin, metabolizmin, zhvillimin seksual dhe shëndetin psikosocial [2].
Një nga shqetësimet më konkrete lidhet me shëndetin e kockave. Studimet e përfshira në rishikimin sistematik tregojnë se dendësia kockore mund të komprometohet gjatë shtypjes së pubertetit, ndërsa rritja në gjatësi mund të mbetet pas krahasuar me bashkëmoshatarët. Nuk ka ende ndjekje afatgjata të mjaftueshme për të përcaktuar nëse rikuperimi i plotë i shëndetit kockor ndodh në moshë të rritur, sidomos te ata që më pas kalojnë në hormone maskulinizuese ose feminizuese [1], [2].
Rishikimi Cass ngre gjithashtu shqetësimin se puberteti nuk është vetëm proces fizik, por edhe periudhë e rëndësishme e zhvillimit neurologjik, emocional dhe psiko-seksual. Hormonet seksuale të pubertetit mund të luajnë rol në maturimin e qarqeve nervore që lidhen me gjykimin, planifikimin, vendimmarrjen dhe kontrollin e impulsit. Për këtë arsye, ndërprerja ose shtypja e këtij procesi në një fazë kritike zhvillimore mund të ketë pasoja që ende nuk janë kuptuar mjaftueshëm. Raporti thekson se kërkimi mbi ndikimin neurokognitiv afatshkurtër, afatmesëm dhe afatgjatë të bllokuesve të pubertetit është shumë i kufizuar [1].
Një pretendim i përhapur në debatet publike është se bllokuesit e pubertetit ose trajtimet hormonale ulin rrezikun e vetëvrasjes te të rinjtë me disfori gjinore. Mirëpo, Rishikimi Cass dhe rishikimet sistematike të lidhura me të nuk e mbështesin këtë pretendim si përfundim të provuar. Përkundrazi, raporti paralajmëron se pohime të tilla mund të krijojnë presion të madh mbi familjet, mjekët dhe institucionet, duke i paraqitur trajtimet hormonale si zgjidhje emergjente, kur në fakt evidenca mbi sigurinë dhe efektivitetin e tyre mbetet e pasigurt [1], [2].
Për hormonet maskulinizuese dhe feminizuese, rishikimi sistematik i Taylor et al. përfundon se mungon kërkimi me cilësi të lartë te adoleshentët me disfori ose mospërputhje gjinore. Sipas këtij rishikimi, nuk mund të nxirren përfundime të sigurta për ndikimin e këtyre hormoneve në disforinë gjinore, kënaqësinë me trupin, shëndetin psikosocial, zhvillimin kognitiv ose fertilitetin. Mbeten gjithashtu pasiguri për ndikimin në rritje, shëndetin kardiometabolik dhe shëndetin kockor. Disa studime sugjerojnë përmirësime afatshkurtra psikologjike, por këto të dhëna vijnë kryesisht nga studime para-pas, shpesh pa grup kontrolli, me ndjekje të shkurtër dhe me kufizime metodologjike serioze [3].
Këto pasiguri e bëjnë problematik konceptin e pëlqimit të informuar te të miturit. Pëlqimi i informuar nuk është thjesht deklarimi i dëshirës nga fëmija ose adoleshenti, por kërkon kuptim të qartë të përfitimeve, rreziqeve, pasojave të mundshme dhe alternativave. Kur vetë shkenca mjekësore nuk ka ende të dhëna të forta afatgjata, atëherë është e vështirë që një i mitur, familja ose edhe klinicisti të peshojnë me siguri pasojat e vendimeve që mund të prekin fertilitetin, zhvillimin seksual, shëndetin kockor, funksionin seksual dhe mirëqenien afatgjatë.
Duhet bërë një dallim i qartë midis trajtimeve që u jepen fëmijëve fizikisht të shëndetshëm për shkak të identifikimit subjektiv gjinor dhe rasteve të lindura me çrregullime ose dallime të zhvillimit seksual (Differences/Disorders of Sex Development – DSD). Literatura mjekësore vlerëson se anomalitë gjenitale të lindura ndodhin afërsisht në 1 në 4,500 lindje, ndërsa vlerësimet ndryshojnë sipas përkufizimit të përdorur [4]. Kur termi “intersex” përdoret në kuptim më të ngushtë, pra për rastet ku seksi kromozomal nuk përputhet me seksin fenotipik ose fenotipi nuk klasifikohet qartë si mashkullor apo femëror, një analizë e Leonard Sax jep shifrën rreth 0.018%, afërsisht 1 në 5,500 lindje [5].
Ndërkaq, gjendja që më parë quhej “hermafroditizëm i vërtetë” dhe sot quhet më saktë DSD ovotestikular (ovotesticular DSD), ku i njëjti individ ka ind ovarian dhe testikular, është shumë më e rrallë. Në literaturë raportohet si një gjendje që përbën më pak se 10% të rasteve DSD dhe ka incidencë rreth 1 në 100,000 lindje të gjalla, me ndryshime sipas popullatave dhe kritereve diagnostike [6].
Për këtë arsye, rastet e lindura DSD nuk mund të përdoren si argument për të relativizuar dallimin biologjik mashkull-femër te shumica dërrmuese e njerëzve. Ato janë situata të veçanta mjekësore, që kërkojnë vlerësim të specializuar endokrinologjik, gjenetik, kirurgjikal, psikologjik dhe etik. Këto raste duhen trajtuar me kujdes, respekt dhe profesionalizëm, por nuk janë e njëjta gjë me ndërhyrjet hormonale te fëmijët që nuk kanë anomali të lindura të zhvillimit seksual, por përjetojnë shqetësim, pasiguri ose identifikim gjinor të ndryshëm gjatë fëmijërisë ose adoleshencës.
Nga pikëpamja e kujdesit shëndetësor publik, përfundimi më i arsyeshëm është zbatimi i parimit të kujdesit maksimal: kur ndërhyrjet janë të rënda, kur të dhënat afatgjata janë të pamjaftueshme, kur pasojat mund të prekin trupin, fertilitetin dhe zhvillimin e ardhshëm të fëmijës, dhe kur vetë popullata e trajtuar është në një fazë të ndjeshme zhvillimore, normalizimi i këtyre trajtimeve nuk mund të konsiderohet i sigurt. Fëmijët dhe të rinjtë kanë nevojë për mbështetje psikologjike, familjare, sociale dhe mjekësore të plotë, por çdo ndërhyrje që ndryshon ose shtyp zhvillimin e tyre natyror seksual duhet të shihet me kujdes të jashtëzakonshëm dhe jo si zgjidhje e zakonshme.
_____________________
Referenca
[1] Cass, H. (2024). Independent review of gender identity services for children and young people: Final report. The Cass Review. [2] Taylor, J., Mitchell, A., Hall, R., Langton, T., Fraser, L., & Hewitt, C. E. (2024). Interventions to suppress puberty in adolescents experiencing gender dysphoria or incongruence: a systematic review. Archives of Disease in Childhood, 109(Suppl 2), s33–s47. doi:10.1136/archdischild-2023-326669. [3] Taylor, J., Mitchell, A., Hall, R., Langton, T., Fraser, L., & Hewitt, C. E. (2024). Masculinising and feminising hormone interventions for adolescents experiencing gender dysphoria or incongruence: a systematic review. Archives of Disease in Childhood, 109(Suppl 2), s48–s56. doi:10.1136/archdischild-2023-326670. [4] Hughes, I. A., Houk, C., Ahmed, S. F., Lee, P. A., LWPES Consensus Group, & ESPE Consensus Group. (2006). Consensus statement on management of intersex disorders. Archives of Disease in Childhood, 91(7), 554–563. doi:10.1136/adc.2006.098319. [5] Sax, L. (2002). How common is intersex? A response to Anne Fausto-Sterling. Journal of Sex Research, 39(3), 174–178. doi:10.1080/00224490209552139. [6] Meenal, B., et al. (2021). 46 XY Ovotesticular Disorder: A Rare Case Report with Literature Review. Raport klinik mbi DSD ovotestikular dhe incidencën e tij të rrallë.
